ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in “İran petrolü ödemeleri banka üzerinden geçerse Çin’e yaptırım uygularız” diye ortaya attığı tehditler, ABD’nin askeri çaresizliğinin ve yenilgisinin tezahürüdür. Bununla birlikte tıpkı Rusya’ya uygulanan yaptırım gibi Çin’e uygulanacak olan yaptırımların sonuç vermeyeceği şimdiden ortadadır. Bunun en somut kanıtı Çin-Rusya ticaretinin tamamen ‘dolarsız olarak’ yapılmasının başarılması ve bu uygulamanın çok sayıda BRICS üyesi arasında yaygın olarak gerçekleşmesi olmuştur. Batı görmek istemese de BRICS ülkeleri, Kuşak ve Yol Girişimi, bağımsız ödeme ağı ve bankacılık sistemleriyle, “dolar üzerinden değil, doları aşarak” ödeme yapmanın yollarını çoktan inşa etti.

BRICS DOLAR KRİZİNDE KURTARICI 

Trump yönetimi, BRICS’i kendi ekonomik sisteminin “dışında” sayıp, üyelere ağır yaptırımlarla hamle yaptı. Bugün ise BRICS, yalnızca bir blok değil, dolar egemenliğine karşı bir “koridor” ve alternatif sistem ağına dönüşüyor.

Bu sistem, dört temel direkten besleniyor:

BRICS Bankası (Yeni Kalkınma Bankası),

mBRIDGE para transfer sistemi,

Bağımsız rezerv sistemi,

BRICS Pay ödeme sistemi.

ABD’nin BRICS’e yönelik kuşatma hamleleri, aslında ABD’nin doların saltanatını koruma arzusunun en açık ifadesiydi. Ama BRICS ülkeleri, yaptırımların derinleşmesiyle birlikte “dolara muhtaç olarak” değil, “doları aşarak” kendi sistemlerini geliştirmeye başardı. Bu, yeni ekonomik düzenin mimarisinin artık teoride değil, uygulamada kurulduğuna işarettir.

KREDİLERDE DÖVİZ RİSKİ YOK

BRICS ülkelerinin kalkınma bankası (Yeni Kalkınma Bankası), “yeni IMF” değildir. Yeni Kalkınma Bankası dolar merkezli kredi düzenine alternatif bir mimari sunuyor. Banka, kalkınmaya yönelik projeleri kendi kredi disipliniyle değerlendirerek, ABD’ye bağımlı klasik kredi modellerinin dışına taşınıyor. Özellikle enerji, lojistik ve altyapı projelerinde kendi para birimleriyle kredi ve kredi paketleri sunarak, doları uzun vadede kademeli olarak azaltmayı hedefliyor. Yeni Kalkınma Bankası yeni bir banka olmasına rağmen çok sayıda altyapı projesiyle kredi verdiği ülkelerin kalkınmasına katkı sağladı. IMF’nin gizli ajandalarına ve ekonomileri sabote eden yaklaşımına karşılık Yeni Kalkınma Bankası yoksul ve gelişen ülkelerin büyümesine şimdiden büyük katkı sağlamaya başladı.

SWIFT’İ SONA ERDİREN GİRİŞİM

BRICS ülkeleri, ABD’ye bağımlı klasik banka kanalı ve SWIFT harici bir yapı inşa etmek için kendi ulusal ödeme sistemlerini birleştirdi. Bu çerçevede, Rusya’nın SWIFT alternatifi olan SPFS (Finansal Mesaj İletim Sistemi) ve Çin’in CIPS (Çapraz Sınır Bankalararası Ödeme Sistemi) para transfer sistemleri BRICS’in ekonomik ve finansal altyapılarında merkez rol oynuyor. 

BRICS ülkeleri, kendi ödeme sistemlerini birbirine entegre eden bir çalışma çerçevesi kurmuş durumda. Rusya’nın SPFS, Çin’in CIPS, Hindistan’ın UPI ve Brezilya’nın PIX gibi dijital ödeme sistemleri BRICS düzeyinde bir etkileşim grubu içinde birlikte çalışıyor. Bu entegrasyon sayesinde BRICS ülkeleri arasında, dolar ve SWIFT’i bypass ederek doğrudan kendi sistemler arası bir mesaj ve ödeme akışı oluşturulabiliyor.

mBRIDGE; YENİ BANKACILIK AĞI

mBRIDGE, hem teknolojik hem de kurumsal açıdan SWIFT’e göre bir “ikinci katman” anlamına geliyor. BRICS’in geliştirdiği altyapı bir şeye daha yöneliyor; ABD’ye bağımlı olmayan, bağımsız bir ödeme zinciri. mBRIDGE projesi, ödeme süresini kısaltmayı, transfer maliyetlerini düşürmeyi ve dolara olan bağımlılığı azaltmayı hedefliyor.Test aşaması tamamlanan sisteme Batı’nın ünlü bakalarının bir kısmı ve bazı Batı merkez bankalarıdahi entegre olmuş durumda. mBRIDGE’in önümüzdeki birkaç yıl içinde çok sayıda bankanın alternatif para transfer seçeneği içinde yer alması kaçınılmaz. 

RUSYA–ÇİN ÖRNEĞİ; DOLAR NASIL DEVRE DIŞI KALDI? 

Rusya ve Çin, doların tamamen yok olmasına yönelik bir model geliştirdi. İki ülke arasında 250 milyar dolarlık ticaret hacmi, tarihte ilk kez dolarsız olarak gerçekleşti. Çin ve Rusya arasında geliştirilen model, ruble ve yuan üzerinden ticaret yapmayı ve doları ticaretten tamamen kaldırma imkânını sundu. Bu sistemde elde edilen tecrübe BRICS’e aktarıldı. BRICS üyesi İran’ın yaptığı ticaretin büyük ölçüde dolar sistemi dışında gerçekleşmesi başka bir somut örneği ortaya koyuyor. İran yuan, altın ve kripto bazlı ödemeleri kabul edip ambargoyu kırmayı başardı. 

YENİ REZERV PARA GELİYOR

BRICS ülkeleri, küresel rezerv sisteminde ABD dolarına olan yapısal bağımlılığı azaltmak amacıyla emtia sepeti ve üye ülke para birimlerine dayalı alternatif bir rezerv mekanizması geliştirme fikrini gündemine taşımıştır. Bu çerçevede tartışılan model, Rus rublesinin doğal gaz ve buğday, Brezilyalı realin tarımsal emtia ve demir cevheri, Çin yuanının sanayi ihracatı ve Güney Afrika randının altın ve platin rezervleriyle ilişkilendirileceği çok katmanlı bir yapıya dayanmaktadır. Hint rupisi ise bu sepette hizmet ekonomisi ve teknoloji ihracatını temsil etmesi bakımından kritik bir denge unsuru olarak konumlandırılmaktadır. BRICS toplantılarında tartışılan ve zaman içinde olgunlaşacak olan rezerv paranın ağırlıklı olarak altına dayalı olacağı anlaşılıyor. BRICS üyesi ülkelerin merkez bankalarınım son beş yıl içinde yoğun altın alımı yaparak rezervlerinde altın payını yükseltmeleri bunun en somut kanıtıdır. Altın ve diğer emtialar ile üye ülkelerin para birimlerinin sepeti olacağı kesin olsa da bunun hangi oranda olacağı tartışmaları devam ediyor. Tartışmalar devam ederken BRICS üyesi ülke merkez bankalarının altın alımları küresel rezerv dengesini dolar aleyhine çoktan değiştirmiş bulunuyor.

BRICS PAY; “DOLAR OLMADAN ÖDEME” MÜMKÜN 

BRICS ülkeleri, Batı’nın dolar merkezli finansal sistemini kendi kontrollü ödeme ağlarıyla sınırlamaya çalışıyor. Bu ağların en belirgin adı, BRICS Pay. BRICS Pay, üye ülkelerin merkez bankaları ve kamu bankaları üzerinden kendi yerel para birimleriyle ödeme yapma imkânı sunuyor. Elbette, BRICS Pay’in de kendi problemleri var: üye ülkelerin farklı merkez bankası disiplinleri, yasal ve teknik standartlar, kural‑tabanlı kuralların birleşmesi zorlukları. Ancak bu sorunlar, sistemin işe yaramadığını değil, kademeli bir geçiş süreci yaşadığı anlamına geliyor.

TÜRKİYE’NİN DÖVİZ BAĞIMLILIĞINA KARŞI SİGORTA 

Sonuç olarak, mevcut konjonktürde ABD’nin yaptırım tehditleri içi boş sözlerden öteye gitmiyor. Yeni bir sistem inşa edildi ve İran Savaşı’ndan sonra çok sayıda ülkenin katılımıyla daha da güçlenecek. Türkiye’nin BRICS üyeliği için geçen yıl başlattığı girişim çok doğru bir adımdır. Değişen jeoekonomik koşullar ve dengeler uygulanan neoliberal politikaların sonunu getirecektir. Yeni bir ekonomi modelinin inşasında BRICS üyeliğinin sağlayacağı imkanlar Türkiye’nin kalkınma yolunda büyük katkı sağlayacaktır.