Finansal piyasalar zihinsel olarak hâlâ 1973'ü yaşıyor. O dönemin petrol krizini hatırlayanlar —ya da ders kitaplarından okuyanlar— şunu biliyor; OPEC ambargosu başladı, fiyatlar fırladı, birkaç ay sonra piyasalar normalleşti. Piyasa oyuncularının bugün petrol fiyatına bakış açısı tam olarak bu; ‘geçecek, Trump bir şeyler söyler, İran masaya oturur, Hürmüz açılır, fiyatlar düşer’. Ancak bu okuma hem tarihi hem de güncel verileri görmezden geliyor. Zira şu anda yaşanan kriz, insanlık tarihinin gördüğü en büyük petrol arz şokudur. Ve bu kriz haftalar değil, muhtemelen yıllar sürecek.

SPOT PİYASA İLE FİNANSAL PİYASA ARASINDAKİ UÇURUM

İlk çarpıcı veri şu; Brent ham petrolün fiziksel piyasa fiyatı, finansal piyasaların fiyatlamasının en az 20 dolar üzerinde seyrediyor. Bu makas bu kadar açık olduğunda ne anlama gelir? Piyasanın kâğıt üzerindeki "iyimser" fiyatlaması ile fiziksel gerçeklik arasında ciddi bir kopuş var demektir. Fiziksel petrolü bugün teslim alması gereken —rafineriler, uçak yakıtı şirketleri, kimya endüstrisi— piyasalardaki iyimser fiyatın çok üzerinde ödüyor. Bu kopuş, krizin ciddiyetini fiyatlamak istemeyen manipülatif pozisyonların yarattığı bir yanılsamadır. Ama gerçeklik er geç kapıyı çalacaktır.

Söz konusu kopuşun sebebi kısmen Trump faktörüdür. Piyasalar, Trump'ın her açıklamasını son derece ciddiye alıyor. "Anlaşma oldu" dedi mi vadeli fiyatlar sert düşüyor. "Görüşmeler çöktü" dedi mi fırlıyor. Bu, son iki ayda petrol piyasalarında tarihin hiç görmediği bir volatilite yarattı. Bir günde 10 dolarlık dalgalanmalar artık olağan hale geldi. Ancak fiziksel petrol piyasası bu oyundan çok uzakta; stoklar eriyor, rafineriler yakıt bulmakta zorlanıyor, Avrupa'nın jet yakıtı rezervleri Haziran'da 23 günlük kritik eşiğin altına düşecek.

HAZİRAN'DAN İTİBAREN DÜNYA BİLİNMEZE GİRİYOR

JP Morgan Emtia Araştırma birimi, Kpler, IEA, EIA ve JODI verilerini bir araya getirerek son derece sert bir tablo ortaya koyuyor. Dünya görünür petrol stokları şu an rekor hızda eriyor. Grafik çarpıcı; Şubat 2026'da İran savaşının başlamasıyla stoklar sert düşüşe geçti. JP Morgan iki kritik eşiği tanımlıyor;

Operasyonel Stres Seviyesi (7,6 milyar varil): Haziran 2026'ya kadar bu seviyeye ulaşılacak. Bu noktada boru hatları ve rafineriler zorlanmaya başlıyor. JP Morgan'ın fiyat öngörüsü: 200 dolar. "Haftalarca" sürecek bir kriz.

Operasyonel Taban Seviyesi (6,8 milyar varil): Eylül 2026'ya kadar bu kritik eşiğe ulaşılacak. Bu, boru hatlarının çalışması ve rafinerilerin ayakta kalması için gereken mutlak minimum seviyedir. Bu seviyede petrol fiyatı için JP Morgan tahmini: 500 dolar. "Aylarca" sürecek bir kriz.

Bu veriyi daha somut hale getirelim; ABD, Stratejik Petrol Rezervlerinden (SPR) 22 Mart'tan bu yana rekor düzeyde çekim yapıyor. Sadece bir haftada 7,1 milyon varil çekildi. Aynı dönemde ABD, günlük 8,2 milyon varil rafine ürün ihraç ediyor —bu da tarihî bir rekor. Üretim artmıyor. Sondaj kulesi sayısı artmıyor. Kısacası, ABD hem kendi rezervlerini hızla eritiyor hem de piyasayı doldurabilmek için rekor ihracat yapıyor. Bu durum sürdürülebilir değildir. Yani piyasada konuşulan ‘ABD petrol konusunda kendi kendine yeten bir ülkedir’ söylemi içi boş bir propagandadır. 

BARIŞ OLSA BİLE 6 AYDAN ÖNCE NORMALLEŞME YOK

Piyasaların bir bölümü şöyle düşünüyor: "İran ile ABD anlaşırsa her şey normale döner". Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve IMF bu görüşe katılmıyor. Her iki kurum da İran ile ABD arasında barış olsa dahi petrol piyasasının normale dönmesinin en az 6 ay alacağını açıkça ifade ediyor. Çünkü mesele sadece Hürmüz Boğazı'nın açık olup olmaması değil tahrip olmuş altyapı, yeniden güvene kavuşması gereken tedarik zinciri, yeniden müzakere edilmesi gereken sigorta primleri ve yeniden kurulması gereken ticaret rotaları var. Bunlar haftalar içinde çözülmez.

Dahası, müzakere masasındaki detaylara baktığımızda barış beklentisinin gerçekçi olmadığı açıktır. İran’ın talepleri; savaşın tam olarak sona ermesi, 30 günlük müzakere süreci, Hürmüz'ün kendi kontrolünde kalması, Lübnan ateşkesi, petrol yaptırımlarının kaldırılması, dondurulmuş varlıkların iadesi ve savaş tazminatı. Trump bu talepleri "tamamen kabul edilemez" olarak nitelendirdi. Öte yandan İran, Hürmüz geçişlerinden vergi toplamak için düzenli bir devlet kurumu kurdu: "Basra Körfezi Boğazlar Otoritesi." Bu ana akım uluslararası medyaya yansımadı. Ama İran şunu söylüyor; Hürmüz artık bir savaş aracı değil, kalıcı bir egemenlik ve gelir kapısıdır. Trump’ın talepleri ise tamamen ütopik ve geçmişte kalmış olan ABD hegemonyası fantezilerinden ibarettir.

ABD’NİN ‘SÜREKLİ SAVAŞ STRATEJİSİ’

Petrol krizini anlayabilmek için jeopolitik tabloya bakmak şart. ABD'nin yeni stratejik doktrini açık seçik ortada. Washington, Monroe Doktrini'ni yeniden hayata geçiriyor. Hedef, Amerika kıtalarında tam hâkimiyet, dünyanın geri kalanında ise kontrollü kaostur. Kanada üzerindeki baskı, Grönland'ı sahiplenme isteği, Panama Kanalı üzerindeki söylemler; bunların hepsi tek bir stratejik çerçevenin parçası. Amerika kendi arka bahçesini güvenceye alırken Orta Doğu, Doğu Avrupa ve Asya'da sürtüşmeleri derinleştiriyor. Bu savaşları sadece seyretmiyor; bir kısmını bizzat kışkırtıyor.

İşte tam da bu yüzden İran'ın petrol krizi yıllarca sürebilir. ABD, bu krizi çözmek için gereken tek değişken değil; aynı zamanda bu krizin devamında çıkarı olan bir aktör. Hürmüz'ün kontrolü, Körfez devletleri üzerindeki nüfuz, OPEC'in parçalanması —tüm bunlar ABD'nin Orta Doğu'daki pozisyonunu yeniden şekillendiriyor. Nitekim Birleşik Arap Emirlikleri'nin 58 yıl sonra OPEC'ten ayrılması bu tablonun en dramatik göstergesi. BAE, İsrail'den Demir Kubbe sisteminin ilk kez yurt dışı konuşlanmasını sağladı ve Suudi Arabistan'ın aksine İran'a karşı açık bir tutum aldı. 

"YENİ NORMAL" NE ANLAMA GELİYOR?

Küresel petrol üretiminin yaklaşık yüzde 20'si Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Bu, günde 13 ila 20 milyon varil demek. Hürmüz'ün kısmen ya da tamamen devre dışı kalması sadece Orta Doğu sorunu değil; küresel enerji sistemi için yapısal bir hasardır. Enerji bağlantısı kopmadan alternatif boru hatları inşa etmek ise 2 ila 5 yıllık bir süreç. Bu süre zarfında dünya ne yapacak?

Japonya, 20 milyon varillik BAE petrolü satın almak için anlaşma yaptı —Hürmüz'ü devre dışı bırakacak alternatif rotalardan geçirmek için. Dev nakliye şirketi MSC, Hürmüz'ü bypass eden yeni ticaret rotaları açtı. Avrupa'da jet yakıtı Haziran'da kritik eşiğin altına düşüyor. Gübre fiyatları artıyor ve bu Kuzey Yarımkürenin 2027 ürün sezonunu tehdit ediyor. Petrol krizi aynı zamanda büyük bir gıda krizini tetikliyor. Tarihte ilk kez bir ülke değil, tüm dünya aynı anda enerji güvenliği sorunuyla yüzleşiyor.

Ve asıl ironi şu; piyasalar, bu krizin de 1970’lerdeki krizler gibi kısa süreceğini varsayıyor. Oysa 1970’lerde yaşanan krizler jeopolitik ve dönemsel bir karardan ibaretti. Bu sefer altyapısal, askeri ve jeopolitik bir kopuşun birleşimi var. Hürmüz Boğazı artık kapalı bir kapı değil, İran'ın gümrük kapısına dönüştürüldü. ABD bu gerçeği kabul etmek istemiyor; kriz bitmiyor, evrim geçiriyor.

TÜRKİYE İÇİN NE ANLAMA GELİYOR?

Türkiye enerji bağımlılığı yüksek bir ülkedir. Irak-Ceyhan boru hattı işler halde ve Türkiye hem coğrafi hem siyasi olarak bu tablonun merkezinde. TürkAkım ve Mavi Akım üzerinden Rusya doğalgazı geliyor; Körfez petrolü çeşitli rotalardan geliyor. Bu çeşitlilik bir avantaj ama yeterli değil. Enerji bağımlılığı yapısal bir sorun olmaya devam ediyor.

Türkiye için bu krizden çıkarılacak ders şudur; enerji bağımsızlığı bir millî güvenlik sorunudur. Enerji bağımlılığı devam eden bir ekonomi, döviz krizi ile enerji krizi aynı anda geldiğinde ne yapacak? Petrol 200 dolara yaklaşırken ortodoks "dövizi sıkıştır, faizi artır" reçetesi piyasaları yatıştırmayacak. Tam tersine, enerji maliyetlerinden kaynaklanan maliyet enflasyonunu talep kısıcı politikalarla bastırmaya çalışmak, üretimi vurmak demektir. Bu da kâbus senaryosunun yani stagflasyonunun (yüksek enflasyon ve durgunluk) gerçekleşmesi demektir.

UYUYAN DEVLERİN UYANIŞI PAHALIYA MAL OLUR

Finans dünyasında temel bir kural vardır: Piyasalar, bir krizi fiyatlamayı bazen bilinçli olarak reddeder. Çünkü fiyatlarlarsa, sonuçlarıyla da yüzleşmek zorunda kalırlar. Bugün petrol piyasasında ve buna bağlı tüm piyasalarda tam olarak bu yaşanıyor. Varil başına 200 dolar, pek çok domino taşını aynı anda devirir; piyasalar bu gerçekliği erteliyor. Ama fiziksel stoklar her gün biraz daha eriyor ve Eylül takvimden silinmiyor.

Hükümetlerin ve merkez bankalarının bu tablonun ne ölçüde farkında olduğu da başlı başına bir soru işareti. Kriz 2026'nın ilk aylarında patlak verdi; ancak dünya kamuoyunun gündemine gerçek ağırlığıyla hiç oturmadı. Cevap ne Wall Street'in vadeli işlem ekranlarında ne de Beyaz Saray'ın günlük açıklamalarında yazıyor. Cevap, Haziran'da tankerler Hürmüz önünde beklemeye başladığında, Eylül'de ilk rafineriler kapandığında ve 2027 tarım sezonu gübre bulamadığında ortaya çıkacak. Sonuç olarak, tarih, uyuyanları hiçbir zaman affetmemiştir.