14 Şubat 1945'te ABD Başkanı Roosevelt ile Suudi Arabistan Kralı Abdülaziz'in USS Quincy gemisinde buluşmasıyla temeli atılan petrodolar sistemi, son derece güçlü bir formüle dayanıyordu: güvenlik karşılığı petrol ve dolar. ABD, Körfez ülkelerine askeri güvence sağlayacak; buna karşılık petrol ticareti münhasıran dolar üzerinden yürütülecekti. Bu anlaşma yalnızca enerji piyasalarını değil, tüm küresel finansal mimariyi köklü biçimde dönüştürdü.

1971'de Nixon'ın doların altın karşılığını sona erdirmesiyle birlikte Bretton Woods sistemi çöktü; ancak petrodolar düzeni ABD'nin küresel finansal egemenliğini ayakta tutmayı başardı. Petrolün dolar cinsinden fiyatlanması dünyanın her köşesindeki ülkeleri dolara mahkûm etti. Körfez sermayesinin 1975'ten itibaren elde ettiği petrodolar gelirlerini ABD Hazine tahvillerine ve Wall Street'e yönlendirmesi ise bu döngüyü kapattı ve sistemi sürdürülebilir kıldı. Ekonomistlerin 'aşırı ayrıcalık' (exorbitant privilege) diye adlandırdığı bu yapı, Amerikan hegemonyasının görünmez ama en kritik dayanağı olageldi. Bugün bu yapı, eş zamanlı ve birbiriyle bağlantılı üç büyük kırılmanın altında eziliyor. 

BİRİNCİ KIRILMA; RUSYA YAPTIRIMLARI

2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, Rusya'ya tarihte görülen en kapsamlı ambargoların uygulanmasına zemin hazırladı. On binlerce yaptırımla Rusya'nın enerji ticaretinin önü kesilmeye çalışıldı. Ancak Rusya; başta Çin ve Hindistan olmak üzere çok sayıda ülkeyle enerji ticaretini sürdürmeyi başardı ve uygulanan ambargo fiilen delindi.

Rakamlar bu gerçeği çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır. 2024 yılında Rusya ile Çin arasındaki toplam ticaret hacmi 244,8 milyar dolara ulaştı; bu ticaretin yaklaşık 130 milyar dolarlık bölümünü Rus petrolü, gazı ve kömürü oluşturdu. Bu dev ticaret hacminin tamamı dolarsız, iki ülkenin kendi para birimleri üzerinden gerçekleşti. Rusya ile Hindistan arasındaki ilişkiler de benzer bir ivme yakaladı: ticaret hacmi son beş yılda neredeyse yedi kat artarak Hindistan'ı Rusya'nın en büyük üç dış ticaret ortağından biri konumuna taşıdı. Üstelik bu ikili ticarette ulusal para birimlerinin payı yüzde 90'ı aştı Yani Rusya ile Hindistan arasındaki ticaretin büyük çoğunluğu rupi ve ruble üzerinden yürütülmekte, dolar fiilen devre dışı kalmaktadır.

Rusya'nın BRICS ülkeleriyle ve çevresindeki devletlerle kurduğu bu alternatif ticaret ağları, ambargoyu işlevsiz kılmanın çok ötesinde bir anlam taşımaktadır. Bu süreç, petrodolar sistemine somut ve ölçülebilir bir darbenin fiilen indirildiğini kanıtlamaktadır: Dünyanın en büyük enerji ihracatçısı, devasa ticaret hacimlerini artık dolar olmadan gerçekleştirebilmekte ve bunu başarıyla sürdürmektedir.

İKİNCİ KIRILMA; PETROYUAN ANLAŞMASI

Petrodolar sisteminin çözülmesindeki ikinci kırılma, Suudi Arabistan'ın Çin ile kurduğu petroyuan düzenlemesinden kaynaklanmaktadır. Petrodolar sisteminin doğum yeri sayılabilecek Riyad'dan yükselen 'Çin'e yapacağımız petrol satışlarında yuan almak konusunda işbirliği yapacağız' açıklaması, sistemin ruhunu fiilen geçersiz kılmıştır. Bu gelişme sıradan bir ticari tercih değil, jeopolitik bir kopuşun habercisidir.

Suudi Arabistan'ın aynı dönemde mBridge isimli dijital para projesine katılması, bu kopuşun ne denli yapısal bir nitelik taşıdığını ortaya koymaktadır. SWIFT altyapısını ve dolayısıyla ABD denetimini tamamen devre dışı bırakan mBridge, Çin, Hong Kong, BAE, Tayland ve Suudi Arabistan merkez bankaları arasında anlık ödeme imkânı sunmaktadır. 

SON DARBE; HÜRMÜZ BOĞAZI

İran'ın Hürmüz Boğazı’nı kapatması ve stratejik etkinlik sağlaması, petrodolar sistemine yönelen üçüncü ve belki de en ölümcül darbedir. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği bu deniz koridorunun kontrolü, küresel enerji fiyatlarını ve dolar talebini doğrudan belirler. Geçmişte bu stratejik geçit üzerindeki ABD etkisi, petrodolar sisteminin coğrafi kalesi işlevi görüyordu.

Yaşanan son gelişmeler bu dengeyi köklü biçimde dönüştürmüştür. Boğazın kısmen kapandığı dönemlerde bile yuan ve milli paralar devreye girmiştir. Asıl kritik husus şudur: Boğaz yeniden tamamen açık hale gelse bile ödeme alışkanlıkları değişmiş olacaktır. Geriye dönüş için ekonomik ve siyasi teşvik artık eskisi kadar güçlü değildir. Dolarsız petrol ticaretinin mümkün olduğu bir kez deneyimlendikten sonra, bu yolun tekrar kapanması için özel bir neden gerekmektedir.

ABD'nin Körfez güvenlik mimarisindeki rolünün sorgulanmaya başlaması, 80 yıl önce verilen güvenlik taahhüdünün inandırıcılığını ciddi ölçüde zayıflatmıştır. Kızıldeniz'deki bir gemide varılan tarihi uzlaşının temeli olan 'güvenlik karşılığı dolar' formülü, her iki ayağından aynı anda sarsılmaktadır: Güvenlik garantisi çatlamakta, dolara olan bağımlılık ise alternatif kanallar aracılığıyla aşınmaktadır.

ÇOK KUTUPLU DÜNYA VE YENİ FİNANSAL MİMARİ

Yaşanan dönüşümü doğru kavrayabilmek için şu nokta açıkça vurgulanmalıdır: Petrodolar sistemi fiilen sona ermiştir. Petrodoların gücü, tekel olma özelliğinden kaynaklanıyordu; bu tekeli ihlal etmeye kalkışan ülkeler tarihsel olarak ağır bedellerle yüzleşmek zorunda kalmıştı. Irak'ın petrolünü euroya çevirme girişimi, Libya'nın altın dinar projesi ve benzeri denemeler, bu tekelin ne denli sert korunduğunun somut kanıtlarıdır. İşte bu tekel artık kırılmıştır ve bir kez kırılan tekel bir daha aynı gücüyle yeniden kurulamaz.

Tekelin çöküşüyle birlikte petrodolar, adım adım petroyuan ve çeşitli alternatif modellerle ikame edilecektir. Elbette dolarla petrol ticareti sürecektir; ancak bu, giderek artan biçimde yalnızca ABD ile ve dolara bağımlılığı yüksek ülkelerle sınırlı kalacaktır. Sistem genelinde ise milli paraların dolaşımı hız kazanacak, yuanın uluslararası kullanımı derinleşecek ve küresel enerji ticaretinin para birimi kompozisyonu kalıcı olarak çeşitlenecektir. Sonuç itibarıyla dünya, tek para birimi üzerine kurulu bir enerji düzeninden, çok merkezli ve rekabetçi bir finansal yapıya geçiş yaşamaktadır; bu geçişin geri dönüşü yoktur.

Petroyuanın petrodolara tam ikamesi önünde henüz aşılmamış engeller vardır: yeterli yuan likiditesi, derin finansal piyasalar ve sermaye hesabının serbestleştirilmesi bunların başında gelmektedir. Ancak bu engeller eskiye kıyasla çok daha aşılabilir bir nitelik kazanmıştır. SWAP anlaşmaları, mBridge gibi alternatif ödeme altyapıları ve BRICS'in kurumsal zemini, petroyuanın yolunu her geçen gün biraz daha döşemektedir.

TÜRKİYE'NİN KONUMU VE STRATEJİK FIRSATLAR

Türkiye, bu büyük dönüşümün tam ortasında stratejik bir konuma sahiptir. Hem Batı ittifak sisteminin üyesi hem de BRICS ile derinleşen ilişkileri olan Türkiye, yeni çok kutuplu düzenin sunduğu imkânlardan en fazla yararlanabilecek ülkeler arasındadır. Ancak bu fırsatları değerlendirebilmek bazı yapısal ön koşulların yerine getirilmesini gerektirmektedir.

Her şeyden önce, neoliberal ekonomi politikalarından vazgeçilerek üretim eksenli bir ekonomik dönüşüme yönelmek gerekmektedir. Petroyuan ve BRICS çerçevesinde genişleyen dolarsız ticaret ağlarından yararlanabilmek, güçlü bir sanayi tabanını ve dış ticarette müzakere gücünü zorunlu kılmaktadır. Türk Lirası'nın bölgesel ticarette kullanımını teşvik eden para swapı anlaşmaları bu dönüşümün finansal araçları olarak değerlendirilebilir.

BRICS'e katılım tartışmaları bu bağlamda salt siyasi bir tercih meselesi değildir. Dedolarizasyon sürecinin ivme kazandığı ve milli para ticaretinin yaygınlaştığı bir dönemde, BRICS platformunun sağladığı kurumsal erişim ve pazar genişliği Türkiye için somut ekonomik kazanımlara dönüşebilir. Bu yeni çerçevede bağımsız ekonomi politikaları yürütme kapasitesi, Türkiye'nin dönüşümün kaybedeni değil kazananı olmasını belirleyecek en kritik değişkendir.

BAĞIMSIZ EKONOMİ POLİTİKALARININ ÖNEMİ

Sonuç olarak, enerji, finans ve güvenlik üçgeninde kurulu yirminci yüzyıl dengesi çözülmekte, yerine yeni bir dünya düzeni adım adım inşa edilmektedir. Bu dönüşümü zamanında okuyan, doğru konumlanan ve bağımsız ekonomi politikaları izleyen ülkeler, yeni düzenin kazananları arasında yer alacaktır.