Türkiye’deki büyük ölçekli şirketlerin sahiplerinin yaş ortalaması 68-69. Üstelik bu kişilerin büyük çoğunluğunun servetlerini miras yolu ile edindiğini göz önünde bulundurursak bu yaş ortalama olarak yaklaşık 100-120 yıl.

Maaşlı çalışan yaş ortalaması ise 35-38 civarlarında. Yani genç ve bilgili beyinler maaş karşılığında zamanlarını şirket sahiplerine satarken, büyük ölçekli şirket sahipleri de kendilerinden sonraki nesillere miras bırakmak için, kurdukları sistemle gelir dağılımındaki eşitsizliğin nedenlerinden biri olmaya devam ediyor.

Sözlerim size “kapitalizm karşıtı” bir söylem gibi gelebilir. Öyle de… Fakat burada asıl mesele siyonist kapitalizmden çok daha derin bir sorundur: Bir toplumun üretim gücünü kaybetmesi ve ihtiyaçlarını karşılamak için sürekli dış kaynaklara, dış sermayeye ve dış teknolojiye mahkûm hâle gelmesi.

Bu, yalnızca ekonomik bir tercih değil; zamanla bağımsızlığı zayıflatan bir bataklıktır.

Dedelerimiz babalarımıza, onlar da bizlere “Devlete sırtını daya, maaşlı çalış, kendini kurtar” anlayışını benimsetti. Bunun kök nedeni ise muhtemelen 1. Dünya Savaşı sonrasından bugüne dek yaşadığımız kıtlık dönemleri, darbeler ve ekonomik krizler…

Tanıdığım birçok aile kendi çocuklarına da aynı anlayışı benimsetmeye devam ediyor. Doktorluk, öğretmenlik, hemşirelik, devlet memurluğu vs. ise en garantili meslekler arasında görülüyor.

Hatta bugün “KPSS Mağdurları” diye bir kesim oluştu. Ataması gerçekleşmeyen mezunların ve diğer memur adaylarının sayısı her gün daha da artıyor. Üstelik “ülkenin en büyük eksiği üretim” diye eleştirenlerin büyük çoğunluğu da atanan memurlar, memur adayları ve onların aileleri. Asla onları eleştirmiyorum.

“Sistemsel Düşünce” kavramının ana ilkelerinden biri “Kişilere kabahat yüklememek” ilkesidir. Bu ilke “aynı şartlar altında ve aynı sistemde yaşayan herkes ortalama olarak aynı tercihlerde bulunur.” şeklinde açıklanabilir. Yani burada eleştirim kişilerle değil sistemle ilgilidir. Sistemi geliştirmeden geleceğimizi şekillendiremeyiz.

Türkiye’de kaç aile kendi çocuğunu “işletme yönetimi”, “ekonomi”, “ticaret ve ticaret ahlakı” gibi konularda geliştirmek adına çaba sarfediyor?  Kaç aile çocuğunu “Girişimcilik” alanında destekliyor?

Bu alanlarda gelişemeyen bir ülke ihracat da yapamaz, değer de üretemez, bağımsız da olamaz. Böyle bir nüfusun marjinal maliyetini hesapladığımızda, bunun üzerine bir de “ekonomik bağımlılık” faktörünü eklediğimizde ülkenin altından kalkamayacağı boyutta bir tablo meydana geliyor.

Mevcut düşünce tarzımızın meydana getirdiği bu sistemin bizler için ne kadar pahalıya mâl olduğunun herkes tarafından bilinmesi lazım. Ülkemizin tam bağımsızlığı yalnızca siyasilere ve hükümete yüklenemeyecek derecede önemli. Çünkü hükümet yalnızca ana çerçeveyi oluşturur. Bizler ise bu çerçevede hareket etmek şartıyla en yüksek verimi sağlamak zorundayız. Aksi taktirde ekonomik anlamda bağımsızlığımızı kazanamayacağımız için TAM BAĞIMSIZ olamayız.

Kısacası ekonomik bağımsızlık yalnızca devletin alacağı kararlarla kurulamaz. Hatta bağımsızlığımız, yalnızca siyasilerin kararlarına bırakılamayacak kadar önemlidir. Devlet ana çerçeveyi oluşturur; fakat toplumun üretim ahlakı, meslek bilinci, girişimcilik cesareti ve dayanışma kültürü bu çerçeveyi doldurmadıkça kalıcı bağımsızlık mümkün olmaz. Bunun en güçlü örneklerinden biri geçmişimizde gizlidir.

Âhilikte…

Âhiler, devletten beklentilerini en aza indirerek kurdukları ticari ve mesleki sistem sayesinde yalnızca esnafı değil, toplumun üretim kapasitesini de örgütlediler. Usta-çırak ilişkisiyle gençleri erken yaşta meslekle, disiplinle, sorumlulukla ve değer üretimiyle tanıştırdılar. Böylece genç nüfustan “suça sürüklenen çocuk” değil; emeğiyle topluma katılan, meslek sahibi olan ve ekonomik düzenin parçası hâline gelen bireyler yetiştirdiler.

Merak edenler araştırabilir. Âhilik ilkeleri hayata geçirilmeden evvel Anadolu’da ticari ahlakın esamesi yoktu. Anadolu paramparça idi. İşgaller altında ayakta kalmaya çalışan bir ekonomik düzen mevcuttu. Kısa yoldan para kazanmak için o dönemin mafyası niteliğinde eşkiyalar mevcuttu. Böyle bir dönemde genç nüfusu eşkiyalıktan ticarete kanalize eden bir sistemdi Âhilik. Onlar sadece ekonomiyi değil sosyal hayatı da düzenleyici girişimlerde bulundular.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, Âhiliği yalnızca tarihî bir hatıra olarak anmak değil; onu çağın şartlarına uygun ekonomik ve kurumsal bir modele dönüştürmektir.

Öncelikle eğitim sistemi yalnızca sınav kazandıran değil; üretmeyi, ticareti, girişimciliği, finansal okuryazarlığı ve meslek ahlakını öğreten bir yapıya dönüştürülmelidir. Gençler sadece “iş arayan” bireyler olarak değil, değer üreten, sorun çözen ve gerektiğinde iş kurabilen insanlar olarak yetiştirilmelidir.

Bu noktada önerilecek model, “Ekonomik Bağımsızlık İçin Âhilik Modeli” olarak düşünülebilir. Bu modelde okul, aile, esnaf, meslek odaları, yerel yönetimler ve devlet aynı üretim hedefi etrafında birleşir. Gençler okul sıralarında yalnızca diploma için değil; meslek edinmek, üretmek, pazarlamak, kaliteyi korumak ve güvenilir ticaret yapmak için yetiştirilir. Küçük işletmeler ve yerel girişimler ise mentorluk, finansman, pazar erişimi ve kalite denetimiyle desteklenir.

Uyuşturucu bağımlılığı bireyi esir alır; ekonomik bağımlılık ise bir ülkenin geleceğini, karar alma gücünü ve toplumsal özgüvenini esir alır.

Geçmişte üretim, ahlâk ve dayanışma ile başardık. Bugün de aynı ruhu, geçmişin ilkelerini güncelleyerek yeniden kurabiliriz.

11.07.2026

Ramda Afsar