“Refah Devleti” kavramının ilk kez ne zaman kullanıldığına ilişkin farklı görüşler olmakla birlikte terimin ilk kez 1934’te Oxford’lu Alfred Zimmern tarafından kullanıldığı fakat 1940’da yazdığı “Citizen and Churchman” adlı kitabıyla William Temple tarafından daha popüler hale getirildiği genel kabul görmektedir. Bununla birlikte literatürde yaygınlaşması, 1942 yılında hazırlanan Beveridge Raporu ile gerçekleşmiştir. 20. yüzyılın büyük bir kısmında ve ondan önceki yüzyıllarda “refah” ile “devlet” kavramlarının bir arada kullanılmadığı bilinmektedir. Bu iki kelime arasındaki güçlü bağın özellikle 1945-1975 yılları arasında gerçekleştiğini söylemek de yanlış olmayacaktır. 

Refah devleti; en genel anlamda bir devlet, ekonomiye ve vatandaşlarının refahına niye ve nasıl müdahale eder noktası üzerinde odaklanmaktadır. Modern anlamda refah devletinin temellerini, 19. yüzyılın ortalarında İngiltere’de temel eğitimi sağlamak amacıyla düzenlenen yasal düzenlemeye ve yine ilk defa 1883’te Bismark tarafından getirilen sosyal sigorta uygulamasına dayandırmak mümkündür. Bunlardan önce de yoksullara yönelik birtakım yasalar söz konusudur; ancak bunlar genelde refah devleti için bir başlangıç kabul edilmemektedir.

Refah devletinin doğduğu ülkelere bakıldığında, ilk önce 19. yüzyılda Almanya’da başlayan refah devleti uygulamalarının, daha sonra Batı Avrupa ülkelerine, Kuzey Amerika’ya ve Avustralya’ya yayıldığı gözlenmektedir. Bu ülkelerin hemen hepsinde demokrasinin yerleşmiş olduğunu, yüksek düzeyde sanayileşmenin gerçekleştiğini ve piyasa ekonomisinin gelişmiş olduğunu söylemek mümkündür. Bu ülkeleri takiben önemli bir sanayileşme süreci yaşayan ve güçlü piyasa ekonomilerine sahip olan Tayvan, Güney Kore, Hong Kong ve Singapur gibi Pasifik Kuşağı ülkelerin de refah devleti olma yolunda önemli adımlar atmıştır.  Bazı öncü düzenleme ve uygulamalar istisna tutulursa, refah devletinin esas olarak 20. yüzyılın bir ürünü olduğu ve her ülkenin refah sisteminin, nitelik açısından belirgin bir farklılık arz ettiği görülmektedir. 

Refah devletini, “temel sosyal hizmetlerin sağlanması amacına yönelik devlet önlemleri (genellikle sağlık, eğitim, konut, gelirin korunması ve kişisel sosyal hizmetleri kapsar)” olarak tanımlayabiliriz. En önemli amaçlarını ise zorunlu devlet mekanizmalarıyla (a) çeşitli gruplar arasında gelirin yeniden dağıtılması, (b) bu amaçları gerçekleştirebilmek için yasal düzenlemelerin yapılması ve (c) ilgili kurumların tahsis edilmesi olarak ifade etmek mümkündür. 

Refah devleti sınıflandırılmasına ilişkin olarak, bilim adamı ve araştırmacılar tarafından en çok benimsenen tasnif, Esping-Andersen’in “Three Worlds of Welfare Capitalism” adlı kitabında ana hatları çizilen sınıflandırma olmuştur. Buna göre Andersen, üç tip refah ayrımı yolunu tercih etmiştir. Bunlar; Liberal Refah Modeli (ABD, İngiltere), Muhazakar veya Kıta Avrupa’sı Refah Modeli (Fransa, Almanya, Belçika) ve Sosyal-Demokratik veya İskandinav Refah Modeli (İsveç, Danimarka)’dir.

Esping – Andersen’e göre refah rejimleri arasındaki en temel farklılıklar, üç politik geleneği yansıtmaktadır. Liberal görüş sahipleri, “kalıntı” bir refah devleti anlayışını (devlet, çalışma müşevviklerini ve bireysel tercihi sınırlayarak özgür piyasalara müdahale etmemelidir); muhafazakar ve Hristiyan Demokrat görüş sahipleri “parasal destekleme” anlayışını; Sosyal-Demokrat görüş ise, “evrensel” ve “yeniden dağıtıcı” bir refah devleti anlayışını ön planda tutmaktadır.

 “Kalıntı refah rejimleri” ya da “Anglo-Sakson model” olarak da adlandırılan Liberal Refah Rejimleri, devletin vatandaşlara sağladığı yararların asgari düzeyde ve genellikle gelir araştırmalarına bağlı kalınarak ve yararlananları damgalayarak ilerleyen bir sistematiğe sahip olduğu bilinmektedir. Eğilimi, daha az harcama yönünde olup, ABD, Kanada ve Avustralya bu türün önde gelen örneklerindendir. İngiltere ve Yeni Zelenda da bir dereceye kadar bu tür refah rejimine sahiptir. Burada devlet, son çare olarak başvurulacak bir merci görevi üstlendiğinden, yalnızca en kötü durumda olanlara gelir transferi yapılmakta, dolayısıyla temel sosyal yardım programları gelir araştırmasına başvurmayı gerekli kılmakta ve sosyal sigorta yararları oldukça mütevazi bulunmaktadır. Liberal refah rejimi kapsamındaki ülkelerde sosyal demokrat refah rejimi ülkelerinden farklı olarak kamu sektörü istihdamının düşük, özel sektör istihdamının ise OECD ortalamasının üzerinde olduğu görülür. Temel sorunları, artan sosyal eşitsizlik ve yoksulluktur. Ulusal sağlık hizmeti hariç, hakim anlayış, devletin yalnızca muhtaç durumda olanları seçerek, onlara yarar sunması anlamına gelen kalıntı refah devleti yaklaşımıdır.

Muhazakar veya Kıta Avrupa’sı Refah Modeli; Avusturya, Fransa, Almanya, İtalya ve Belçika gibi ülkelerin uygulama sahasında bulunduğu bir modeldir. Almanya, genelde bu türle ilgili değerlendirmelerde ele alınan tipik örnektir. Bu rejim türü, birçok farklı ad alır; Sosyal Sigorta Modeli, Kıta Avrupası Modeli, Kurumsal Refah Rejimleri, Bismark Ülkeleri Modeli, Alman Modeli ve daha yakın zamanlarda ise Hristiyan Demokratik rejimler gibi. Orijini itibariyle anti-liberaldir, çünkü piyasa verimliliğinden çok, geçmişten miras kalmış hiyerarşik sosyal düzeni muhafaza etmekle daha çok ilgili bulunmaktadır. Sosyal haklar geniştir ve özel refah düzenlemelerinin (piyasa) yalnızca marjinal bir rolü söz konusudur. Bu ülkelerdeki sosyal harcamalar liberal refah devletlerdekinden önemli bir oranda fazladır ve gelir transferleri, erkek aile reislerinin gelir gereksinimlerini karşılamada yeterlidir. Kadının istihdamını ve kadınlara iş sağlamayı kolaylaştıran sosyal hizmetler mütevazidir. Hem toplam istihdam düzeyi hem de kadınların işgücüne katılım oranları görece düşüktür.

Evrensel refah rejimleri, İskandinav modeli ya da modern refah rejimleri olarak da adlandırılan Sosyal-Demokratik veya İskandinav Refah Modelinin önde gelen ülkesi İsveç’tir. Bu nedenle “İsveç Modeli” adıyla anıldığı da olmaktadır. Diğer ülkeler ise Norveç, Danimarka, Hollanda ve Finlandiya’dır. Bu tür rejimlerde öne çıkan ilkeler, evrensellik, sosyal dayanışma ve sınıflar arasında eşitliktir. Yararlar, büyük oranda yüksek vergi düzeyleri getiren ve temel refah aktörü durumunda olan devlet tarafından sağlanmaktadır. Orta sınıf ve çalışan sınıf için yüksek yararlar söz konusudur. Minimum gereksinimlerin karşılanmasına dayalı bir eşitlikten ziyade gereksinimlerin yüksek düzeyde karşılanması ile oluşacak eşitliği hedefleyen bir refah devleti anlayışı hâkimdir. Bu modelde aynı zamanda, sosyal eşitlikle ekonomik etkinliğin en iyi şekilde kombine edildiği de gözlenmektedir.

Sosyal Demokratik Refah Devletleri, devletin yoğun sosyal haklar sağladığı, özel refah düzenlemelerinin ise marjinal bir düzeyde olduğu bir toplum modelini temsil etmektedir. Ancak, haklar korporatist olmaktan ziyade evrenseldir, dolayısıyla statü farklılıklarını korumadan ziyade, vatandaşların eşitliğini vurgulamaktadır. Bu nedenle, Kıta Avrupası modelinin tersine, gelirin yeniden dağıtımı ve herkese yüksek düzeyde gelir güvencesi sağlama üzerinde önemle durulmaktadır.

Bir sonraki yazıda Türkiye’nin hangi refah devleti modeline yakın olduğunu kaleme alacağız. Şimdiden iyi okumalar dilerim.