Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) 13. Zirvesi, 30 Ekim 2026 tarihinde, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde, “Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” temasıyla Ankara’da düzenlenecek.

Zirve Türk devletlerinin işbirliği zeminini iyice derinleştirmenin yanı sıra Türkiye’nin dönem başkanlığını Azerbaycan’dan devralacak olması dolayısıyla da özel bir öneme sahip.

Zirvenin Türk dünyası, bölge ve dünya için önemli sonuçlar vermesi bekleniyor. Özellikle güvenlik, ticaret ve enerji alanlarında yaşanan önemli gelişmelerin, Türkistan coğrafyasını da yakından ilgilendirmesi bu yılki 13’üncü zirvenin önemini daha da artırıyor. Dünya değişirken, MHP Lideri Devlet Bahçeli’nin vurguladığı gibi dilini, kültürünü, irfanını ve istikbal idealini bugünkü tarihe zemine kavuşturan kardeş ülkeler, geleceğe damgasını vuracak ve Türk asrını oluşturacak altyapıyı inşa ediyor.

Zirvenin sloganı da önemli. Türkistan coğrafyasının önemli alimlerinden İsmail Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” vurgusunun “Türk Yüzyılı” ile birleştirilerek geleceğe önemli bir mesaj veriliyor. Türklerin birlikte hareket ederse oluşturacağı gücün herkes farkında. Tarih artık o fırsatı sunuyor. Ayrılıkların geride kaldığı, provokasyonların etkisizleştirildiği günümüzde Türk Devletleri Teşkilatı, gelecek asırda dünya siyasetinin ana kutup noktalarından biri olacağını şimdiden göstermekte.

Bu çerçevede yine Türkiye’de, İstanbul’da yapılan 2021 zirvesi, teşkilatın yaklaşık 20 yıllık hedefini belirlemişti. Birazdan buna değineceğiz. Ancak bugüne nasıl gelindiğini de biraz hatırlatalım.

Teşkilatın kısa tarihi

Azerbaycan’ın Nahçıvan özerk bölgesinde 2-3 Ekim 2009 tarihlerinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları 9. Zirvesinde bugünün ilk temelleri atıldı. Özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1992 yılından itibaren atılan tohumlar, sözünü ettiğimiz zirvede atılan imzalarla Türk devletleri arasında entegrasyonun güçlendirilmesi kararının alınmasını sağladı. Tarihe Nahçıvan Anlaşması olarak geçen anlaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından da 9 Haziran 2010 tarihli ve 5989 sayılı Kanun ile onaylanarak Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyinin Kurulmasına Dair Nahçıvan Anlaşması yürürlüğe girmiştir. Anlaşmada öne çıkan bazı maddeler şunlardı:

- Madde 1: Tarafların "Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi" isimli iş birliği mekanizmasını kurmaları,

- Madde 2: Ülkeler arasında karşılıklı güven çerçevesinde ekonomik, siyasi, ticari, güvenlik, terörle mücadele, ulaştırma, iletişim teknolojileri, eğitim, bilim, kültür, spor ve turizm konularında iş birliğinin ilerletilmesi, karşılıklı yardım mekanizmalarının sağlanması,

- Madde 3: Teşkilatın yapısı olarak, Kıdemli Memurlar Komitesi (KMK), Sekretarya, Devlet Başkanları Konseyi (DBK), Aksakallılar Konseyi, Dışişleri Bakanları Konseyi (DİBK)’nin kurulması,

- Madde 8: Devlet Başkanlığı Konsey toplantısının düzenlendiği ülke bir sonraki konsey toplantısına kadar Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyi’nin dönem başkanlığını yürütmesi,

- Madde 10: Görev ve çalışma şekli detaylı bir şekilde belirtilen sekretaryanın merkezinin İstanbul olarak belirlenmesi,

- Madde 11: Daha sonra taraflarca imzalanacak uluslararası anlaşmayla belirlenecek olarak kendine özel bütçesinin oluşturulması,

- Madde 13: Tarafların sekretarya nezdinde millî mevzuatları uyarınca daimi temsilci atayabilecekleri,

- Madde 15-16: Konseyin uluslararası teşkilatlar, forumlarla temas ve diyalog tesis edebileceği ve konsey tarafından uluslararası forumlara, uluslararası teşkilatlara, devletlere gözlemcilik statüsü verilebileceği,

- Madde 17: Konseyin çalışma lisanı, tarafların resmî devlet dilleri ve İngilizce olduğu kabul edilmiştir. Dikkat çeken nokta burada Rusçaya yer verilmemiştir.

- Madde 22: Anlaşma yürürlüğe girdikten sonra üyeliğine açık bırakıldığı belirtilmiştir.

İlk aşamada Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyi olarak adlandırılan teşkilatın adı, sözünü ettiğimiz İstanbul zirvesinde “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirildi.

2011’den itibaren yapılan zirveler ve alınan kararlar, sürecin nasıl ilmek ilmek işlendiğini ve sağlamlaştırıldığı da gösteriyordu. 

Birinci Zirve: Almatı

Teşkilatın sayfasındaki bilgiler çerçevesinde Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin ilk zirvesi “Ekonomik ve Ticari İşbirliği” temasıyla 20-21 Ekim 2011 tarihlerinde Almatı'da gerçekleştirildi. Zirvede Konsey’in kurumsallaşmasına ilişkin anlaşma ve tüzükler belirlendi. Ayrıca, Zirve münasebetiyle, üye ülkelerin iş çevrelerini bir araya getirecek Türk İş Konseyi tesis edildi.

İkinci zirve: Bişkek

Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin ikinci zirvesi "Eğitim, Bilim ve Kültürel İşbirliği" temasıyla 22-23 Ağustos 2012 tarihlerinde Bişkek'te düzenlendi. Zirvede alınan kararlarla birlikte, bizim yıllarca Türk Keneşi olarak da tanımladığımız Türk Konseyi çatısı altında yeni kuruluşlar tesis edildi, bu çerçevede Astana'da Türk Akademisi ile Bakü'de bir Türk Kültür ve Mirası Vakfı'nın kurulmasına ilişkin anlaşmalar imzalandı. Ayrıca, Zirve sırasında imzalanan Mali Esaslar Anlaşması ile Türk Konseyi Sekretaryası'nın kurumsal hüviyeti güçlendirildi. 

Üçüncü Zirve: Gebele

Konseyin üçüncü zirvesi, 15-16 Ağustos 2013 tarihlerinde Azerbaycan’ın Gebele şehrinde “Ulaştırma ve Bağlantı” temasıyla yapıldı. Zirve vesilesiyle “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Dışişleri Bakanlıkları Arasında İşbirliği Protokolü” imzalandı.

Dördüncü Zirve: Bodrum

Konseyin Türkiye’deki ilk zirvesi özelliğini taşıyan dördüncü zirve, 5 Haziran 2014 tarihinde "Turizm alanında işbirliği” temasıyla Bodrum’da düzenlendi. Liderler Nahçıvan Anlaşması'na bağlılıklarını bir kez daha teyit etti ve “Modern İpek Yolu” turizm programı, ulaştırma ağlarının güçlendirilmesi ve kültürel mirasın korunması çabaları gibi girişimler üzerinde mutabık kaldı. Zirve, Türkiye'nin 2014-2015 Dönem Başkanlığını üstlenmesiyle sona erdi.

Beşinci Zirve: Astana

Beşinci zirve, “Medya ve Enformasyon işbirliği” temasıyla, 11 Eylül 2015 tarihinde Astana’da gerçekleştirildi. Zirvede kaydedilen önemli gelişmeler arasında Türk Yatırım Fonu' nun kurulmasında ilerleme kaydedilmesi, ulaşım ve İpek Yolu bağlantısının geliştirilmesine yönelik anlaşmalar ve ortak Türk tarihi ders kitabının hazırlanması yer almaktadır. Zirvede ayrıca, Türk Akademisi, Türk Kültür ve Miras Vakfı ve Parlamentolararası işbirliği yoluyla bölgesel entegrasyonun altı çizildi. Zirve ile birlikte Kazakistan 2015-2016 yılı Dönem Başkanlığını üstlendi.

Altıncı Zirve: Çolpon Ata

Altıncı zirve, “Gençlik ve Ulusal Sporlar” temasıyla, 3 Eylül 2018 tarihinde Kırgızistan’ın Çolpon Ata kentinde yapıldı. Bu zirvenin önemli bir özelliği, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın katıldığı ilk zirve olmasıydı. Liderler Dünya Göçebe Oyunları'nın başarısından duydukları memnuniyeti dile getirdi. Ayrıca ulaştırma, ticaret ve turizm alanlarındaki işbirliğini vurguladılar ve Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi gibi projeleri geliştirdiler. Zirvede ayrıca Victor Orban liderliğindeki Macaristan'ın Konsey'de gözlemci statüsü kazanması, Türk Dili Konuşan Ülkelerin Entegrasyonu Konseptinin kabul edilmesi, yeni Genel Sekreterin atanması ve Ortak Türk Tarihi Ders Kitabı konusunda ilerleme kaydedilmesi kararlaştırıldı. Bir sonraki Zirve'nin 2019'da Azerbaycan'da yapılması planlanırken, Dönem Başkanlığını Kırgızistan üstlendi.

Yedinci Zirve: Bakü

Zirve, “Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin (KOBİ'lerin) Desteklenmesi” temasıyla 15 Ekim 2019 tarihinde Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de düzenlendi. Zirve, Türk Konseyi’ni kuran Nahçıvan Anlaşmasının 10. yıl dönümü ile aynı tarihe denk gelmesi ve Özbekistan'ın örgüte tam üye olmasından ötürü ayrı bir öneme sahip oldu.

Sekizinci Zirve: İstanbul

Teşkilatın tarihi zirvelerinden biri, önceki satırlarda da aktardığımız üzere Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın evsahipliğinde İstanbul’da yapılan 8’inci zirve oldu. 12 Kasım 2021'de “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehirler” temasıyla toplanan Türk devletlerinin liderleri, zirvede teşkilatın isminin “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi kararını ilan etti. Ayrıca teşkilatın geleceğini ilgilendiren bir dizi önemli konuda kararlar aldılar. Zirve, Türk Devletlerinin Bağımsızlığının 30. yıldönümüyle örtüşmesi ve Türkmenistan'ın Teşkilata gözlemci üye olarak katılmasından dolayı ayrı bir önem taşımaktadır. Zirvenin başlıca gündem maddeleri arasında, üçüncü ülke ve kuruluşlarla yeni işbirliği yöntemlerinin belirlenmesi, Türk Yatırım Fonu'nun kurulması ve Teşkilatın orta ve uzun vadeli amaç ve görevlerini ortaya koyan ve devam yazılarımızda detaylıca işleyeceğimiz Türk Dünyası 2040 Vizyon belgesinin onaylanması gelmektedir.

Dokuzuncu Zirve: Semerkant

Türk Dünyası Medeniyet Başkenti ilan edilen Semerkant’ta gerçekleşen dokuzuncu zirve 11 Kasım 2022 tarihinde düzenlendi ve “Türk Medeniyeti için Yeni Dönem: Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temasına adandı. Tarihi Zirve sırasında Liderler, Üye ve Gözlemci Devletlerin Türk bütünleşmesine ve Türk Dünyası 2040 Vizyonuna güçlü bağlılığının altını çizdiler.

Onuncu Zirve: Astana

Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım-Cömert Tokayev’in ev sahipliğinde 3 Kasım 2023 tarihinde, Kazakistan’ın başkenti Astana’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Onuncu Zirvesi “Türk Devri” özdeyişi/sloganıyla düzenlendi. Tarihi Zirve sırasında Liderler, Türk Dünyasındaki işbirliğinin derinleştirilmesi ve TDT çerçevesinde Türk Devletleri arasında kapsamlı işbirliğinin ve dayanışmanın artırılması konusundaki sarsılmaz kararlılıklarını vurguladılar.

On birinci Zirve: Bişkek

Türk Devletleri Teşkilatı On Birinci Zirvesi, 6 Kasım 2024 tarihinde Bişkek'te “Türk Dünyasının Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes için Güvenlik” temasıyla düzenlendi. Temel sonuçlar arasında Türk Yeşil Vizyonu, Türk Dünyası Şartı ve Bişkek'in 2025 Türk Dünyası Dijital Başkenti olarak ilan edilmesi yer aldı. Önemli anlaşmalar arasında Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması, Sivil Koruma Mekanizması'nın kurulması ve uzay faaliyetleri, yeşil finans ve Türk Geniş Dil Modeli'ne ilişkin Mutabakat Zabıtları yer aldı. Macaristan Başbakanı Viktor Orbán'a Türk Dünyası Âli Nişanı verilirken, Nobel ödüllü Profesör Aziz Sancar da Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü ile onurlandırıldı. Dönem Başkanlığı Kırgızistan'a geçti ve bir sonraki Zirvenin 2025 yılında Azerbaycan'da, gayri resmi Zirvenin ise Macaristan'da yapılması kararlaştırıldı.

On ikinci Zirve: Gebele

Türk Devletleri Teşkilatı'nın On İkinci Zirvesi, 7 Ekim 2025 tarihinde Azerbaycan’ın Gebele kentinde “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirildi. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in evsahipliğindeki zirveye; Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev, Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Macaristan Başbakanı Viktor Orbán, Türkmenistan Halk Maslahatı Başkanı ve Türkmenistan Halkının Ulusal Lideri Gurbangulu Berdimuhammedov, dönemin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Ersin Tatar ve TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Sayın Kubanıçbek Ömüraliyev katıldı. Zirvenin sonunda yayımlanan Gebele Bildirisi, Türk Dünyası’nda kurumsal eş güdümün güçlendirilmesine, kültürel mirasın korunmasına ve yaratıcı endüstrilerin desteklenmesine yönelik ortak iradeyi teyit etti. Bildiriyle birlikte, Teşkilatın üçüncü ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla proje odaklı ve esnek iş birliği geliştirmesine olanak tanıyan “TDT+” formatı hayata geçirildi. Bu adım, Türk Dünyası’nın bölgesel ölçekteki girişimlerini küresel ortaklıklarla daha görünür ve etkili hâle getirmeyi hedefliyor. Zirvede ayrıca daha birçok karar alınırken ayrıca Ankara 2026 yılı için “Türk Dünyası Turizm Başkenti” olarak ilan edildi.

Görüldüğü üzere zirvelerde adım adım Türk Devletleri Teşkilatı’nın etkili bir güç haline gelmesinin yapı taşları döşendi.

Sonraki yazılarımızda da Türk devletlerinin 2040 vizyonunu irdeleyeceğiz...