1971 yılında Richard Nixon, doların altına olan bağını kopardı. Bu karar, o günün koşullarında teknik bir zorunluluk olarak sunuldu; ancak gerçekte çok daha derin bir krizin itirafıydı. ABD ekonomisi, İkinci Dünya Savaşı'nın galip gücü olarak kurduğu sanayi üstünlüğünü koruyamıyordu artık. Avrupa yeniden inşa edilmişti, Japonya yükseliyordu, rekabet artıyordu. Amerikan fabrikasının dünya piyasalarındaki kârlılığı düşüyordu. Reel sektör sıkışmıştı.

Ekonomistlerin daha sonra "kârlılık krizi" olarak tanımlayacağı bu süreçte, ABD'li şirketler fabrikaya yatırım yapmak yerine finans piyasalarına yönelmeye başladı. Mantık basitti; reel sektörde kâr azalıyorsa, para parayla kazanılmalıydı. Bu dönüşümün adı ‘finansallaşmaydı’.

1970'ler aynı zamanda stagflasyonun, yani hem enflasyon hem de durgunluğun aynı anda yaşandığı o tuhaf dönemin yıllarıydı. Mevcut ana akım iktisat teorileri bunu açıklayamıyordu. Keynesçi talep yönetimi işe yaramıyordu. Sahne boşalmıştı ve yeni bir aktör bekliyordu.

Reagan ve Thatcher; çözüm değil, öteleme

1980'lerin başında Ronald Reagan ve Margaret Thatcher neredeyse eş zamanlı olarak aynı reçeteyi uyguladılar: vergi indirimi, deregülasyon, sendikaların zayıflatılması ve finansal piyasaların önündeki engellerin kaldırılması. Bu paket bugün neoliberalizm olarak anılıyor. Ancak asıl işlevi, 1970'lerin yapısal sorununu çözmek değil, görünmez kılmaktı. Reel maaşlar düştü, enflasyon sorunu kronikleşti, işsizlik arttı, finansal krizler dünya ekonomisinde boy göstermeye başladı.

Finansal sektörün ekonomideki ağırlığı bu dönemden itibaren sistematik olarak büyüdü. 1980'de ABD'li şirket kârlarının yüzde on beş civarında olan finans sektörünün payı, 2000'li yıllara gelindiğinde yüzde kırkı aşmıştı. Bir ülkenin kurumları içinde bankalar ve yatırım şirketleri bu denli baskın hale geldiğinde, kaynak dağılımı da buna göre şekillenmeye başlar; araştırma değil spekülasyon, üretim değil finans mühendisliği, fabrika değil türev ürün.

Emekçi sınıfların alım gücü ise gerçek ücret artışıyla değil, tüketici kredisiyle korundu. Ev kredisi, kredi kartı, öğrenci borcu...Borç, gelir eşitsizliğini örten bir perde işlevi gördü. Sistem büyümeye devam ediyormuş gibi görünüyordu; ama büyümenin motoru artık üretim değil, borcun borca eklenmesiydi.

Dotcom'dan 2008'e: Balondan balona

Finansallaşma, sonsuz büyüyen bir balon yaratır; ta ki patlayıncaya kadar. 1990'ların sonundaki dotcom balonu bu döngünün ilk büyük görünür ifadesiydi. Teknoloji hisselerine dayalı manipülatif balon 2000-2001'de çöktü, ekonomi sarsıldı. Fed'in yanıtı ne oldu? Faizleri düşürmek ve sisteme likidite pompalamak. Yani aynı ilaçtan daha yüksek doz.

Bu ucuz para, konut piyasasına aktı. Mortgage kredileri menkul kıymetleştirildi, paketlendi, derecelendirme kuruluşları tarafından güvenli damgası vurularak dünyaya satıldı. 2008'de o bütün yapı çöktü. Lehman Brothers iflas etti, küresel finans sistemi dondu, milyonlarca insan evini ve işini kaybetti.

Ama yanıt ne oldu? Bankalar kurtarıldı. Sorumlular yargılanmadı. Fed tarihin en büyük parasal genişleme programını devreye soktu: "Quantitative Easing", yani merkez bankasının piyasadan varlık satın alarak sisteme para enjekte etmesi. Bu önlem, finansal sistemin çökmesini önledi. Ama aynı zamanda eşitsizliği derinleştirdi: varlık sahiplerinin portföyleri şişerken, reel ücretler yerinde saydı. Varlığını sürdüren ama borç içinde düşük kârlılıkla ve borçla dönen dev şirketler ‘zombi’ olarak anıldı ve ABD ekonomisi bu şirketlerle doldu.

Bugün: Ertelenen kriz kapıya geldi

2008 sonrasında uygulanan sıfır faiz politikaları yapay bir istikrar sağladı. Borsa rekorlar kırdı, şirket değerlemeleri gerçek kârlılıktan koptu, yatırım değil finansal mühendislik hâkim oldu. Sonra Kovid-19 geldi. Tedarik zinciri krizleri, enflasyon ve enerji şokları birleşince tablo ortaya çıktı: ABD ekonomisi reel üretim kapasitesinden kopmuş bir finansal zombiydi. Çip için Tayvan'a, ilaç hammaddesi ve kritik savunma sanayi ürünleri için Çin'e muhtaçtı.

Finansallaşma kârı finansa taşımış, fabrikayı dışarıya vermişti; kısa vadede işe yaradı, uzun vadede ülkenin ekonomik iskeletini içten çürüttü. 2022'den itibaren Fed'in faizleri hızla artırmak zorunda kalması bu yapısal çelişkiyi gün yüzüne çıkardı: banka iflasları, gayrimenkul krizi, öğrenci borçlarının sürdürülemezliği — hepsi aynı sorunun farklı yüzleri. Bu süreç devam ederken Çin, reel üretimde, yeşil enerjide ve yapay zekada hızla öne geçiyor.

Sürdürülebilir değil: Neden?

Bir ekonominin sürdürülebilir olması için ürettiğiyle tükettiği arasında makul bir denge kurması gerekir. ABD bu farkı dolar rezerv para birimi statüsüyle kapatıyor; dünya dolar talep ettiği sürece karşılıksız gibi görünen bir çek yazabiliyor. Ama artık bu mekanizma sorgulanıyor; BRICS yerel para birimleriyle ticareti büyütüyor, Çin petrolu yuanla alıyor, Rusya yaptırım altında bile ayakta duruyor. Finansallaşma, 1970'lerin reel sektör krizini elli yıl örttü — ama o örtü artık yırtılıyor. Fabrika kapatmak bir günlük iş, açmak on yıllık; ABD'nin çip üretimini yeniden inşa etmek için verdiği çaba, bu kaybın derinliğini gözler önüne seriyor.

Üretime yatırım yapan kazandı

Sonuç olarak, üretim yapanlar kazandı finansallaşanlar kaybetti. Çin planladı, üretti ve liderliği ele geçirdi; ABD finansallaştı, fabrikasını sattı ve geriledi. Türkiye ise hâlâ kaybeden cephenin ekonomi politikalarını uyguluyor. Teknolojiye yatırım yapan, üretimi planlayan ve stratejik sektörlerde devlet kapasitesini devreye sokan ülkeler yarının düzeninde söz sahibi olacak. Bu geçişi daha fazla ertelemek, özellikle güvenlik tehditlerinin tırmandığı bugünün koşullarında, geri dönüşü giderek zorlaşan bir kaybı büyütmek anlamına gelir.