İran’a yönelik yeni bir saldırı ihtimali konuşuluyor ve tartışma yine tanıdık bir yerden ilerliyor: hedefler, füzeler, uçak gemileri. Bana kalırsa bu listede eksik olan bir soru daha var: İlk saldırıların üretemediği hangi siyasi sonucu yenileri üretecek?

Bu soruya ikna edici bir yanıt duymadım, duyacağımı da sanmıyorum. Bir ülkenin askeri tesislerini vurmak ile o ülkenin siyasi tutumunu değiştirmek aynı şey değil. Aradaki mesafenin daha fazla mühimmatla kapanacağı varsayımı da yeni değil… Irak ve Afganistan deneyimleri ortada ve bölge bu varsayımın faturasını defalarca ödedi. Güncel tablo ise bulanık. Trump bir yandan yeni büyük saldırılara gerek kalmayabileceğini söylüyor, öte yandan anlaşmaya ihtiyacı olmadığını… Askerî tehdit de ekonomik baskı da sürüyor. 

Müzakereden ABD’nin ne çıkmasını istendiği bile anlaşılmıyor ve bölge sürekli Washington’dan gelecek bir sonraki açıklamayı bekliyor. Milyonlarca insanın güvenliğinin bir “başkanın” değişken söylemine bağlanmasını olağan bir durummuş gibi sunmak ve tartışmak artık bana kabul edilebilir görünmüyor. Beni en çok rahatsız eden, bu yaklaşımın dayandığı varsayım: İran’a yeterince zarar verilirse sonunda geri adım atar. 

Devletler bu kadar doğrusal davranmazlar. Talepleri kendi egemenliklerine uzanıyor gibi görünüyorsa ve geri adımın daha ağır taleplerin önünü açacağından korkuyorlarsa, çok yüksek bedelleri göze alabilirler. Bunu söylemek İran yönetimini aklamak demek değil. İran yönetiminin hem iç politikadaki hem bölgedeki sicili ortada… En yakın örnek Güney Azerbaycan’daki Azerbaycan Türklerinin hak talepleri onlarca yıldır tam karşılık bulmuş değil.

Ama bu sicil, karşıdakine sınırsız güç kullanma hakkı da vermiyor. Dahası, yeni saldırıların uzlaşmayı kolaylaştırmaktan çok zorlaştıracağını düşünüyorum. Dışarıdan baskı arttıkça içeride taviz vermenin siyasi maliyeti yükseliyor. Müzakereden yana olanlar geri çekiliyor, güvenliği ancak daha fazla silahlanmada görenlerin sözü ağırlık kazanıyor. Engellenmek istenen tehdit böylece küçülmüyor, kendini yeniden üretiyor. 

Bir ülkenin iç dengelerini dışarıdan okumanın sınırlarının farkındayım. Yine de bu mantığı çürütecek bir örnek bulabilmiş değilim. Washington ile Tel Aviv’i tek blok saymak da kolaycılık olur, kabul. Aynı hedefleri vurmaları, aynı sonucu istedikleri anlamına gelmiyor. ABD için askeri yükü azaltan, enerji akışını güvenceye alan ve başarı olarak sunulabilecek bir anlaşma yeterli olacaktır. Diğer yandan İsrail yönetimi ise İran’ın bazı taahhütlerle bile olsa uluslararası sistemin içinde kalmaya devam ettiği bir düzenlemeyi yetersiz buluyor. 

Elbette ABD ve İsrail’in her konuda ayrıştıklarını öne sürmüyorum. Ama ittifakın sınırını görmek istiyorsak çıkarların nerede farklılaştığına bakmak zorundayız. Bu yüzden asıl soru bence şu: ABD kendi güvenliği için neyin yeterli olduğuna kendisi mi karar verecek, yoksa İsrail’in tehdit tanımını savaşın bitiş şartı hâline mi getirecek? Bu netleşmedikçe her saldırının ardından yeni bir hedef, her başarının ardından yeni bir gerekçe çıkıyor. Bitiş çizgisi her seferinde biraz daha ileri taşınıyor ve bunun hesabını soran uluslararası bir mekanizma yok. Bunu sık sık gözden kaçırıyoruz ama bombardımanlar durduğunda da mesele kapanmadı hiç. Abluka ve ekonomik baskı sıradan insanın gündelik hayatını daraltmaya devam ediyor her defasında: ticaret aksıyor, üretim zorlaşıyor, geçinmek güçleşiyor. Bunun yükünü karar vericiler değil, geniş bir toplum kesimi taşıyor. Bunu yalnızca “baskı aracı” diye adlandırmak, insanların hayatını pazarlığın bir kalemine indirgemek olur. 

Öte yandan bölge ülkeleri de beklemenin bedelini ödüyor. Bahreyn çevresinde son günlerde yaşananlar, çatışmanın komşuların güvenliğine dokunmaya devam ettiğini gösteriyor. Türkiye dahil bölge ülkelerinin gerilimin düşmesinde ısrar etmesi bir barış romantizmi değil, doğrudan kendi güvenlikleriyle ilgili bir tutum… Kalıcı bir çözüm için İran’ın her talebinin kabulü gerekmiyor, öyle bir beklentim de yok. Ama masaya yalnızca teslimiyeti koyup buna müzakere demek ciddiye alınabilecek bir yaklaşım değil…

Anlaşma, iki tarafın da bir şeylerden vazgeçmesi demek. Kendi güvenlik kaygısını mutlak, karşısındakinin kaygısını baştan geçersiz sayan taraf, bence, aslında anlaşma istemiyordur. Hedef listesi hazırlamak kolay… Zor olan, bombardımanın ertesi gününe dair bir siyasi düzen önerebilmek. Buna yanıt verilemiyorsa yeni saldırı çözüm getirmeyecek, yalnızca daha fazla yıkım ve daha uzun bir belirsizlik getirecektir. 

ABD ve Trump şunu anlamalı: Askeri üstünlük savaşı başlatmaya yeter. Bitirmek için gereken şey ise başka bir yerde duruyor…