Türkiye’de milyonlarca bardaktaki çayın yolculuğu, Doğu Karadeniz’nin yüksek dik yamaçlarında verilen zorlu emekle sürüyor. Türkiye’nin yaş çay üretiminin tamamına yakınının yapıldığı bu bölgede, binlerce üretici yılda üç kez bahçelerden topladığı çayı alım merkezlerine ulaştırarak milyonlarca sofraya uzanan yolculuğun ilk adımını atıyor.

Bahçelerden bardağa çayın yolculuğu, Doğu Karadeniz’in sarp yamaçlarında günün ilk ışıklarıyla başlıyor. Rize, Trabzon, Artvin ve Giresun’da binlerce üretici, çoğu noktada makine kullanımının mümkün olmadığı dik arazilerde insan gücüne dayalı zorlu bir mesaiyle yaş çayı bahçelerden alım merkezlerine ulaştırıyor. Türkiye’nin yaş çay üretiminin büyük çoğunluğunu gerçekleştiren Doğu Karadeniz, çay tarımının bölge ekonomisinin temel geçim kaynaklarından biri olmasını sağlıyor. 2025 yılında bölgede 1 milyon 338 bin ton yaş çay işlenirken, ürünün büyük bir bölümü kamu ve özel sektör fabrikalarında kuru çaya dönüştürülecek.

Mayıs ayında başlayan birinci sürgünle birlikte üreticiler çay bahçelerine girerken, günümüzde ikinci sürgün çay hasadı devam etmektedir. Yılda üç kez gerçekleştirilen hasatta kaliteyi belirleyen, "iki buçuk yaprak" olarak adlandırılan körpe filizler özenle toplanmaktadır. Geçmişte tamamen el emeğiyle gerçekleştirilen hasatta, günümüzde motorlu çay kesme makineleri ve çay makasları kullanılsa da, bölgenin engebeli yapısı nedeniyle insan gücü üretimin en önemli unsuru olmayı sürdürmektedir.

Dik yamaçlarda hasat

Denizden hızla yükselen sarp yamaçlar, çay üretimini dünyanın en zorlu tarımsal faaliyetlerinden biri haline getiriyor. Bazı bahçelere araçla ulaşım sağlanamazken, üreticiler saatler süren hasadın ardından topladıkları çayları omuzlarında ya da sırtlarında taşıyarak yol kenarlarına ve alım noktalarına ulaştırıyor. Hasat döneminde aile bireyleri, komşular ve mevsimlik tarım işçileri birlikte çalışıyor. Özellikle kırsal mahallelerde çay toplama, kuşaktan kuşağa aktarılan bir dayanışma kültürü olarak yaşatılıyor. İş gücü ihtiyacının arttığı dönemlerde, farklı illerden ve yurt dışından gelen mevsimlik işçiler de üretime katkı sağlıyor.

Alım merkezlerinde yoğun mesai

Üreticiler tarafından toplanan yaş çaylar, kamuya ait alım yerleri ile özel sektör tesislerine teslim ediliyor. Burada ürünler tartılarak kayıt altına alınıyor ve kalite kontrollerinin ardından işlenmek üzere fabrikalara sevk ediliyor. Hasadın yoğunlaştığı dönemlerde alım merkezlerinde uzun araç ve üretici kuyrukları oluşabiliyor ve günlük işleme kapasitesinin aşılması halinde kontenjan uygulamaları devreye girebiliyor.

Trabzon’un çayla yeşeren mahallesi: Kıranköy

Türkiye’de üretilen yaş çayın yaklaşık yüzde 68’i Rize’de, yüzde 19’u Trabzon’da, yüzde 11’i Artvin’de ve yüzde 2’si Giresun’da hasat ediliyor. Çay denildiğinde ilk akla gelen kent çoğu zaman Rize olsa da, Trabzon’un Vakfıkebir ilçesi Kıranköy Mahallesi de yıllardır üretimin sürdürüldüğü önemli merkezlerden biri olarak öne çıkıyor. Sarp yamaçlarda devam eden hasat mesaisi ve üreticilerin verdiği yoğun emek, bölgenin çok bilinmeyen çay üretim noktalarından birini gözler önüne seriyor.

Kıranköy Mahallesi’nde üreticiler, sarp yamaçlarda yetişen çayları hasat etmek için yoğun mesai harcıyor. Yüksek rakımı nedeniyle fındık üretiminin yapılamadığı mahallede yıllar önce alternatif ürün olarak dikilen çay, bugün bölge halkının önemli geçim kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor. Yaklaşık 26 yıldır çay üreticiliği yapan Mustafa Tosun, bu yıl son yılların en verimli hasat dönemini yaşadıklarını belirtmiştir. Tosun, "Bulunduğumuz bölge yüksek rakımlı olduğu için burada fındık yetişmiyor. Yıllar önce alternatif ürün olarak çay dikilmiş. Bu yıl hasat oldukça verimli geçti. Ben 2000 yılından beri burada üretim yapıyorum. Geçirdiğimiz en verimli sezonlardan birini yaşıyoruz. Çayları kesip ambara getirdik. Eksper gelip ürünleri teslim alacak" dedi.

Çay toplamanın zorluğuna alıştığını belirten Çeşminaz Çavuş, "Yaklaşık 10 yıldır amcama çay hasadında yardım ediyorum. Çay toplamak zor ama artık alıştık. Bu işi severek yapıyorum ve gurur duyuyorum. Çay hasadı bittikten sonra da işimiz bitmiyor. Bağımız, bahçemiz var, orada çalışacağız. Ardından çayır biçimi ve fındık hasadı başlayacak. Karadeniz’de tarımın mesaisi hiç bitmiyor" şeklinde konuştu.

Mahalle sakinlerinden Emine Çavuş ise Karadeniz’de tarımla uğraşan kadınların yılın büyük bölümünü üretimle geçirdiğini ifade etti. Çavuş, "Çocuklarımızın rızkını kazanmak için hem çay topluyor hem de fındıkla ilgileniyoruz. Bu yıl yağışlar çayın gelişimi açısından çok faydalı oldu. Güneş açınca çay kısa sürede büyüdü ve güzel bir hasat yaptık. Çaydan sonra fındık bahçelerinin temizliği başlayacak. Bu yıl çay ve fındık sezonu birbirine denk geldiği için işler daha da yoğunlaştı. Özellikle dik araziler nedeniyle çay hasadı oldukça yorucu oluyor. Ama yapacak bir şey yok. Biz Karadeniz kadınları zorluğa alışığız. Ekmeğimizi taştan çıkarıyoruz" ifadelerini kullandı.

KIRANKÖY MAHALLESİ'NDE ÜRETİCİLER, SARP YAMAÇLARDA YETİŞEN ÇAYLARI HASAT ETMEK İÇİN YOĞUN MESAİ HARCIYOR