Afrika kıtasının geniş deniz alanları, son yıllarda artan yasa dışı balıkçılık faaliyetleri ve yabancı filoların yoğun av baskısı nedeniyle ciddi ekonomik ve ekolojik tehditlerle karşı karşıya kalıyor. “Mavi Kıta” olarak da anılan Afrika’nın kıyı suları, yüksek balık çeşitliliğine rağmen kontrolsüz kullanım ve zayıf denetim nedeniyle her yıl milyarlarca dolarlık kayba uğruyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve uluslararası raporlar, Afrika ülkelerinin yasa dışı, kayıt dışı ve düzenlenmeyen balıkçılık faaliyetleri nedeniyle yılda yaklaşık 7 ila 11 milyar Dolar gelir kaybettiğini ortaya koyuyor. Bu durum yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda gıda güvenliği ve ekosistem dengesi açısından da ciddi riskler oluşturuyor.
Yaklaşık 30 bin kilometrelik sahil şeridine sahip olan kıta, özellikle Batı Afrika ve Hint Okyanusu hattında son derece verimli balıkçılık alanlarına sahip olmasına rağmen, bu potansiyelin büyük kısmından yeterince yararlanamıyor. Kanarya ve Benguela akıntılarının besleyici etkisiyle zenginleşen Batı Afrika suları, sardalya, uskumru ve istavrit gibi türler açısından dünyanın en verimli bölgelerinden biri olarak kabul ediliyor.
Buna karşın, avlanan balıkların önemli bir kısmının yerel tüketim yerine balık unu ve endüstriyel ürünlere yönlendirilmesi, kıtadaki gıda dengesini olumsuz etkiliyor. Dünya Bankası verilerine göre Sahra Altı Afrika’da yaklaşık 200 milyon kişi protein ihtiyacını büyük ölçüde balıktan karşılıyor.
Doğu Afrika ve Hint Okyanusu hattında ise özellikle orkinos, kılıç balığı ve karides gibi yüksek ticari değere sahip türler yoğun talep görüyor. Ancak aşırı avlanma ve düzensiz kontrol mekanizmaları, bu kaynakların sürdürülebilirliğini giderek zayıflatıyor.
Uluslararası raporlar, Afrika sularındaki yasa dışı faaliyetlerin büyük bölümünün yabancı uzak su balıkçı filoları tarafından yürütüldüğünü ortaya koyuyor. Çin, Avrupa Birliği ülkeleri, Güney Kore, Tayvan ve Japonya merkezli filoların bölgede yoğun faaliyet gösterdiği belirtiliyor. Özellikle Çin’e ait geniş filoların Batı Afrika’dan Hint Okyanusu’na kadar uzanan alanda etkili olduğu, bazı gemilerin ise yasa dışı yöntemler ve konum gizleme teknikleri kullandığı ifade ediliyor.
Avrupa Birliği ülkeleri ise genellikle resmi anlaşmalar çerçevesinde faaliyet gösterse de, denetim kapasitesi ve sürdürülebilirlik tartışmaları gündemdeki yerini koruyor.
Bu tabloya karşılık, Türkiye ile Somali arasında geliştirilen yeni işbirliği modeli dikkat çekiyor. Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK) ve Somali Balıkçılık ve Mavi Ekonomi Bakanlığı ortaklığında kurulan SOMTURK yapısı, lisanslama, denetim ve kayıt altına alma süreçlerini güçlendirmeyi hedefliyor. 2024’te imzalanan çerçeve anlaşma kapsamında 2025’te hayata geçirilen proje, Somali’nin deniz kaynaklarının daha sürdürülebilir yönetilmesini amaçlıyor.
Somali’nin münhasır ekonomik bölgesinde yürütülen bu model kapsamında, uluslararası gemilerin faaliyetlerinin kontrol altına alınması ve sahil güvenlik kapasitesinin artırılması planlanıyor. Bu çerçevede Ergun Reis A. adlı Türk gemisine verilen lisans, Somali’de uluslararası balıkçılık faaliyetleri için verilen ilk izin olması bakımından dikkat çekiyor.
Uzmanlara göre bu tür lisanslama ve veri temelli yönetim sistemleri, Afrika’nın karşı karşıya olduğu kontrolsüz avcılık sorununa alternatif bir çözüm modeli sunabilir. Ancak kıta genelinde sürdürülebilir bir deniz ekonomisi için uluslararası işbirliği, güçlü denetim mekanizmaları ve yerel kapasite geliştirme çalışmalarının birlikte yürütülmesi gerektiği vurgulanıyor.
