Petrolün rotası değişti: Yeni denge kuruluyor

İran savaşı sonrasında Orta Doğu’dan dünya pazarlarına uzanan petrol taşımacılığında dengeler köklü biçimde değişti. Bölgedeki güvenlik riskleri, yalnızca üretim miktarlarını değil; tankerlerin kullandığı rotaları, teslimat sürelerini ve taşıma maliyetlerini de doğrudan etkiledi.

Küresel enerji ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiği, savaş öncesi seviyelerin oldukça altında seyrediyor. Son verilere göre boğazdan bir günde geçen gemi sayısı dörde kadar gerilerken, bu geçişlerin hiçbirinde büyük ham petrol veya sıvılaştırılmış doğal gaz tankerleri yer almadı. Bazı gemilerin güvenlik gerekçesiyle takip sistemlerini kapatarak hareket ettiği değerlendiriliyor.

Savaş öncesinde Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü taşınıyordu. Çatışmaların ardından bu miktar yılın ikinci çeyreğinde günlük ortalama 4,9 milyon varile kadar düştü. Böylece dünya petrol arzının en önemli damarlarından biri, sınırlı ve düzensiz çalışan bir güzergâha dönüştü.

Boru hatları stratejik önem kazandı

Deniz yolundaki risklerin artması, Körfez ülkelerini alternatif altyapıları daha yoğun kullanmaya yöneltti. Suudi Arabistan, petrolünü ülkenin doğusundan Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na taşıyan Doğu-Batı Boru Hattı’nın kullanımını artırdı. Yanbu’dan gerçekleştirilen ihracat, savaş öncesinde günlük yaklaşık 2 milyon varil seviyesindeyken haziran ayında 5 milyon varilin üzerine çıktı.

Birleşik Arap Emirlikleri ise Hürmüz Boğazı’nı devre dışı bırakan Habşan-Füceyre Boru Hattı üzerinden günlük yaklaşık 1,8 milyon varillik taşıma kapasitesinden yararlandı. Füceyre’deki 42 milyon varil kapasiteli yer altı depolama tesisi de ülkeye sevkiyat konusunda önemli bir esneklik sağladı. 

Kızıldeniz güzergâhında da risk yükseldi

Hürmüz’e alternatif olarak öne çıkan Kızıldeniz rotası da bölgesel saldırılar nedeniyle güvenli bir çıkış yolu olmaktan uzaklaştı. Babülmendep Boğazı çevresindeki tehditler, Yanbu üzerinden yapılan ihracatı baskılarken bazı sevkiyatların Süveyş Kanalı üzerinden daha uzun ve maliyetli güzergâhlara yönelmesine neden oldu.

Bu gelişme, petrol taşımacılığında tek bir geçiş noktasına bağımlılığı azaltma çabalarını daha karmaşık hale getirdi. Hürmüz’ü devre dışı bırakmak amacıyla kullanılan Kızıldeniz hattının da güvenlik tehdidiyle karşılaşması, üreticileri boru hatları, gemiden gemiye transferler ve farklı yükleme limanlarını aynı anda kullanmaya yöneltti.

Atlantik Havzası’nın ağırlığı arttı

Orta Doğu kaynaklı arzın azalmasıyla ABD, Brezilya, Guyana ve Batı Afrika’dan Asya’ya yönelen petrol sevkiyatları hız kazandı. Böylece daha önce Körfez ülkelerinden karşılanan talebin bir bölümü Atlantik Havzası’ndaki üreticilere kaydı.

Ancak daha uzun mesafeler, tanker talebini ve navlun ücretlerini artırdı. Teslimat sürelerinin uzaması, sigorta primlerinin yükselmesi ve bazı gemilerin riskli bölgelerden kaçınması, petrolün nihai maliyetine yeni kalemler ekledi.

Yeni sistem daha maliyetli ve kırılgan

Ağustos ayında Körfez ülkelerinin toplam petrol ihracatı günlük yaklaşık 13 milyon varilde kalırken, bu rakam savaş öncesi seviyenin neredeyse yarısına karşılık geldi. Rafine ürün ve LPG ihracatındaki kayıp ise yüzde 60’a yaklaştı. Özellikle motorin ve jet yakıtı piyasalarında arz sıkışıklığı daha belirgin hale geldi. 

Yaşanan değişim, küresel petrol ticaretinin birkaç stratejik boğaza bağımlılığını yeniden gündeme taşıdı. Hürmüz ve Babülmendep’teki hareketliliğin normalleşmemesi halinde boru hatları, alternatif limanlar, stratejik stoklar ve Atlantik Havzası’ndan yapılan uzun mesafeli sevkiyatlar daha kalıcı hale gelebilir.

Bu tablo, petrolün dünya pazarlarına ulaşmaya devam edeceğini ancak daha uzun, daha pahalı ve güvenlik risklerine karşı daha hassas bir taşıma sistemi oluşacağını gösteriyor. Enerji piyasalarında bundan sonraki dönemin belirleyici unsuru yalnızca üretim miktarı değil, petrolün hangi güzergâhtan ve ne kadar maliyetle taşınabildiği olacak.